انتخاب بازرس شرکت فقط یک انتخاب ساده نیست؛ قانون تجارت برای حفظ استقلال و بیطرفی بازرس، مشخص کرده است چه افرادی حق تصدی این سمت را ندارند. اما چه کسانی نمیتوانند بازرس شرکت شوند و انتخاب چه افرادی با منع قانونی روبهروست؟ در این مقاله از سایت کسب و کار حساب کتاب، مهمترین ممنوعیتهای قانونی انتخاب بازرس شرکت را بررسی میکنیم.
بازرس شرکت چه وظیفهای دارد؟
بازرس شرکت سهامی خاص وظیفه دارد بر عملکرد مدیران، حسابها، اسناد و معاملات شرکت نظارت کند و گزارش خود را درباره وضعیت شرکت به مجمع عمومی ارائه دهد. به همین دلیل، قانون برای جلوگیری از تعارض منافع، اشخاص خاصی را از تصدی سمت بازرسی منع کرده است.
قانون برای شرکتهای سهامی انتخاب بازرس را الزامی کرده است. بر اساس ماده ۱۴۴ لایحه اصلاح قسمتی از قانون تجارت، هر شرکت سهامی باید حداقل یک بازرس اصلی داشته باشد. در کنار آن، باید یک یا چند بازرس علیالبدل نیز انتخاب شود تا در صورت فوت، استعفا، معذوریت یا از دست دادن شرایط قانونی بازرس اصلی، مسئولیت بازرسی شرکت را بر عهده بگیرد.
چه کسانی نمیتوانند بازرس شرکت شوند؟
ممنوعیت انتخاب بازرس در دو دسته کلی قرار میگیرد: افرادی که به دلیل وضعیت شخصی یا محکومیت قانونی صلاحیت ندارند و افرادی که به دلیل ارتباط با مدیران شرکت نمیتوانند سمت بازرسی را بپذیرند.
۱. محجورین و ورشکستگان
طبق ماده ۱۱۱ لایحه اصلاح قسمتی از قانون تجارت، اشخاص محجور و افرادی که حکم ورشکستگی آنها صادر شده است، نمیتوانند به سمت مدیر شرکت انتخاب شوند.
همچنین، ماده ۱۴۷ همین قانون، اشخاص مشمول ماده ۱۱۱ را از تصدی سمت بازرسی نیز منع کرده است. بنابراین، افراد محجور و ورشکسته صلاحیت انتخاب شدن به عنوان بازرس شرکت سهامی را ندارند.
۲. افرادی که از حقوق اجتماعی محروم شدهاند
اشخاصی که به دلیل ارتکاب برخی جرایم و به موجب حکم قطعی از تمام یا بخشی از حقوق اجتماعی محروم شدهاند، در مدت محرومیت نمیتوانند بازرس شرکت شوند.
ماده ۱۱۱ به جرایمی مانند موارد زیر اشاره کرده است:
- سرقت
- خیانت در امانت
- کلاهبرداری
- اختلاس
- فریب و پنهانکردن واقعیت در معامله
- تصرف غیرقانونی در اموال عمومی
- جرایمی که به موجب قانون در حکم خیانت در امانت یا کلاهبرداری شناخته شدهاند
بنابراین، صرف سابقه محکومیت به معنای ممنوعیت دائمی نیست؛ ملاک، وجود حکم قطعی محرومیت از حقوق اجتماعی و باقی بودن مدت محرومیت است.
۳. مدیران و مدیرعامل شرکت
یکی از مهمترین ممنوعیتهای قانونی این است که اعضای هیئت مدیره و مدیرعامل شرکت نمیتوانند همزمان بازرس همان شرکت باشند.
علت این ممنوعیت روشن است؛ بازرس باید بر عملکرد مدیران نظارت کند و نمیتوان فردی را که خود در جایگاه مدیریت شرکت قرار دارد، ناظر بر عملکرد خودش قرار داد.
۴. بستگان مدیران و مدیرعامل
طبق ماده ۱۴۷، اقربای سببی و نسبی مدیران و مدیرعامل تا درجه سوم از طبقه اول و دوم نیز نمیتوانند به سمت بازرس شرکت انتخاب شوند.
این محدودیت برای جلوگیری از ایجاد رابطه نزدیک و تعارض منافع میان بازرس و مدیران شرکت در نظر گرفته شده است.
۵. افرادی که خود یا همسرشان از مدیران شرکت حقوق موظف دریافت میکنند
هر شخصی که خودش یا همسرش از مدیران یا مدیرعامل شرکت حقوق موظف دریافت میکند، نمیتواند بازرس همان شرکت باشد.
آیا سهامدار میتواند بازرس شرکت شود؟
بله. سهامدار بودن به خودی خود مانعی برای انتخاب به عنوان بازرس شرکت نیست.
بازرس میتواند از میان سهامداران یا حتی خارج از شرکت انتخاب شود؛ اما باید تمام شرایط قانونی را داشته باشد و مشمول ممنوعیتهای ماده ۱۴۷ یا ماده ۱۱۱ نباشد.
بنابراین، اگر یکی از سهامداران شرکت فاقد ممنوعیت قانونی باشد، میتوان او را به عنوان بازرس انتخاب کرد.
آیا کارمند شرکت میتواند بازرس شود؟
صرف کارمند بودن، به تنهایی در ماده ۱۴۷ ممنوعیت مستقلی ایجاد نکرده است؛ اما اگر کارمند یا همسر او از مدیران یا مدیرعامل شرکت حقوق موظف دریافت کند، انتخاب او به عنوان بازرس ممنوع خواهد بود.
در نتیجه، هنگام انتخاب بازرس باید رابطه مالی و شغلی شخص با مدیران و مدیرعامل نیز بررسی شود.
بازرس شرکت چگونه انتخاب میشود؟
در شرکت سهامی، بازرس توسط مجمع عمومی انتخاب میشود.
بازرس یا بازرسان نخستین شرکت سهامی عام توسط مجمع عمومی مؤسس انتخاب میشوند. در شرکت سهامی خاص نیز بازرسان نخستین توسط سهامداران انتخاب میشوند و انتخاب آنها باید در صورتجلسه مربوط ثبت و به امضای سهامداران برسد.
پس از تشکیل شرکت نیز انتخاب بازرسان شرکت توسط مجمع عمومی عادی انجام میشود.
همچنین شرکت باید علاوه بر بازرس اصلی، بازرس یا بازرسان علیالبدل نیز داشته باشد تا در صورت ایجاد مانع برای فعالیت بازرس اصلی، جایگزین او شوند.
اگر شخص ممنوع به عنوان بازرس انتخاب شود چه میشود؟
انتخاب فردی که طبق قانون شرایط تصدی سمت بازرسی را ندارد، میتواند برای شرکت مشکلات حقوقی ایجاد کند.
مطابق ماده ۱۵۲ لایحه اصلاح قسمتی از قانون تجارت، اگر مجمع عمومی بدون دریافت گزارش بازرس یا بر اساس گزارش شخصی که برخلاف مقررات قانونی به عنوان بازرس انتخاب شده است، صورتهای مالی شرکت را تصویب کند، این تصویب اثر قانونی نخواهد داشت.
بنابراین، رعایت شرایط قانونی بازرس فقط یک تشریفات ثبتی نیست و میتواند مستقیماً بر اعتبار برخی تصمیمات شرکت تأثیر بگذارد.
اگر شرکت بازرس نداشته باشد چه باید کرد؟
انتخاب بازرس در شرکتهای سهامی الزامی است. اگر مجمع عمومی بازرس انتخاب نکند یا بازرس نتواند یا نخواهد گزارش خود را ارائه کند، طبق ماده ۱۵۳ قانون تجارت، هر شخص ذینفع میتواند از دادگاه درخواست کند تا بازرس لازم را تعیین کند.
بازرس تعیینشده توسط دادگاه تا زمانی که مجمع عمومی بازرس شرکت را انتخاب کند، وظایف قانونی خود را انجام خواهد داد.
مسئولیت بازرس شرکت چیست؟
بازرس باید وظایف قانونی خود را با دقت انجام دهد و در صورت تخلف از تکالیف قانونی و وارد شدن خسارت به شرکت یا اشخاص ثالث، ممکن است مسئول جبران خسارت باشد.
مطابق ماده ۱۵۴، مسئولیت مدنی بازرسان تابع قواعد عمومی مسئولیت مدنی است. بنابراین، عملکرد بازرس صرفاً یک وظیفه اداری یا تشریفاتی نیست و در صورت ورود خسارت ناشی از تخلف، میتواند مسئولیت حقوقی ایجاد کند.
جمعبندی
برای حفظ استقلال و بیطرفی بازرس، قانون تجارت مشخص کرده است چه کسانی نمیتوانند بازرس شرکت شوند. محجورین، ورشکستگان، افراد محروم از حقوق اجتماعی در مدت محرومیت، مدیران و مدیرعامل شرکت، برخی بستگان آنها و اشخاصی که خود یا همسرشان از مدیران یا مدیرعامل شرکت حقوق موظف دریافت میکنند، مشمول این ممنوعیت هستند.
انتخاب صحیح بازرس، علاوه بر رعایت الزامات قانونی، از ایجاد مشکلات حقوقی برای شرکت و اعتبار گزارشهای مالی جلوگیری میکند. اگر برای انتخاب بازرس، بررسی شرایط قانونی یا ثبت و تغییرات شرکت نیاز به راهنمایی دارید، میتوانید از مشاوره رایگان کارشناسان حساب کتاب استفاده کنید تا شرایط شرکت شما بررسی و بهترین راهکار پیشنهاد شود.
